Psychologiczne zagadnienia pilotażu

Praca pilota w powietrzu jest w decydującej mierze wysiłkiem psychicznym, a postęp techniczny w lotnictwie powoduje coraz większe obciążenie psychiczne pilota.

Psychologia lotnicza bada, jakie są możliwości człowieka, dlaczego postępuje on tak, a nie inaczej, jakie są jego zdolności, skłonności itp. Psychologia jest nauką zajmującą się różnymi rodzajami działalności człowieka, sposobami jego myślenia, przeżywania, postępowania, jego całą naturą, a także niezmiernie ważną sprawnością psychiczną pilotów, w której wyróżnić można trzy podstawowe czynniki. Są to:

1) sprawność intelektualna, na którą składa się zakres wiedzy, poziom inteligencji i, spostrzegawczość, prawidłowy rozwój uwagi, trwała pamięć, wyobraźnia, orientacja przestrzenna;

2) sprawność psychomotoryczna obejmująca szybką reakcję na bodźce, koordynację wzrokowo-ruchową, precyzję ruchów, tempo pracy motorycznej;

3) sprawność adaptacyjna warunkowana dojrzałością osobowości, stałością emocjonalną, prawidłowym ukształtowaniem i ukierunkowaniem motywacji do latania (potrzeby, cele, dążenia, zainteresowania), umiejętność współżycia społecznego.

W czasie lotów kontakt z otaczającym światem, a więc otrzymywanie z zewnątrz informacji umożliwiających właściwe kierowanie przebiegiem lotu i wykonanie zadania. Do pilota za pośrednictwem zmysłów dociera z otoczenia wiele różnych bodźców, jak bodźce świetlne, dźwiękowe, czuciowe itp., które odbierane są jako wrażenia. Te z kolei składają się na spostrzeżenia, będące powiązaniem różnych wrażeń w logiczną całość. Dopiero w tej formie bodźce odzwierciedlają przedmioty i zjawiska, umożliwiając pilotowi ustosunkować się do nich.

Jeśli w czasie lotu z odnoszonych wrażeń powstaną niewłaściwe, zniekształcone spostrzeżenia, nazywamy je złudzeniami. Szczególnie wiec w lotnictwie szybkość i dokładność spostrzegania maja kolosalny wpływ na przebieg lotu i bezpieczeństwo. Zdolność szybkiego i właściwego spostrzegania zależy nie tylko od wyszkolenia doświadczenia, sprawności umysłowej, lecz również od umiejętności skupienia, przestawiania i podzielności uwagi oraz jasnego i szybkiego myślenia.

Uwaga w czasie lotu Jest podstawą dobrej obserwacji. Rozróżniamy uwagę mimowolną, kiedy zjawisko samo przyciąga uwagę, oraz uwagę dowolną, która jest zamierzonym skierowaniem działalności psychicznej na określone obiekty i zjawiska.

Dla pilota szczególnie ważna jest uwaga dowolna: bowiem przy jej pomocy może on kontrolować z góry założone elementy lotu i otaczające zjawiska. Uwaga pilota powinna się odznaczać dużą objętością, intensywnością, podzielnością i przestawnością.

Nie tylko uwaga jest podstawa powodzenia w locie, ale dużej mierze i pamięć, która składa się z następujących czynników:

1) zapamiętywania,

2) przechowywanie,

3) zapominanie.

Ze względu na cykliczność tych elementów należy odpowiednio często przypominać sobie wiedzę oraz odpowiednio często powtarzać ćwiczenia w czasie lotu.

Cechą dobrej pamięci jest: duża pojemność łatwość zapamiętywania, trwałość, dokładność odtwarzania oraz umiejętność szybkiego wydobycia z pamięci potrzebnych faktów.

Aby pilot mógł prawidłowo i szybko rozwiązywać problemy wyłaniające się w locie, musi posiadać dość wysoki poziom umysłowy. Pilota powinny cechować szybkość i krytycyzm myślenia, gdyż szybko zmieniające się sytuacje w locie zmuszają do natychmiastowej analizy i oceny sytuacji oraz podjęcia właściwej decyzji. Na sprawność intelektualną, tak ważną w lotnictwie, ma też duży wpływ stan emocjonalny pilota.

Działalność pilota w powietrzu towarzyszy znaczne obciążenie układu nerwowego, wynikające z dużego wysiłku psychicznego, silnych emocji, częstych stanów napięcia powodowanych przez sytuacje stresowe. W związku z tym może występować u pilota podniecenie, obawa i napięcie, które cechuje się zakłóceniami psychiki i działalności ruchowej. Zakłócenia te polegaj na zwężeniu zakresu uwagi, niedostatecznej jej podzielności i przestawności. Ponadto pojawia się zapominanie, nieprawidłowa ocena sytuacji, niezdecydowanie w podejmowaniu decyzji i ich wykonaniu. W sferze ruchowej powstają zahamowania ruchów; ruchy bywają niewłaściwe lub zupełnie niecelowe.

Stres jest czynnikiem powodującym destrukcję pracy pilota w czasie lotu. Przewidywanie, chłodna kalkulacja, przygotowanie do lotu ograniczają możliwość pojawienia się sytuacji stresowej.

Jeśli podczas lotu pojawi się sytuacja stresowa należy przede wszystkim:

1) zachować spokój,

2) sprawdzić i utrzymać odpowiednią prędkość samolotu,

3) podjąć decyzję,

4) konsekwentnie realizować podjętą decyzję.

Chaotyczne działanie w sytuacji stresowej może doprowadzić do utraty kontroli nad lotem, natomiast konsekwentnie działanie często ratuje pilota w sytuacji trudnej.

Nadmierna pobudliwość emocjonalna występuje zazwyczaj w początkowym okresie szkolenia i mija przeważnie w miarę zdobywania nawyków lotniczych;

z podobnymi zaburzeniami u doświadczonych pilotów można się spotkać tez w stanach nerwicowych.

Pilota musi cechować zrównoważenie, czyli stałość emocjonalna, tzn. ani nadmierna pobudliwość, ani jej obniżenie. Opanowanie, czyli zdolność kierowania swymi uczuciami wiąże się z wolą pilota, która z kolei łączy się z procesami zarówno uczuciowymi, jak i myślowymi.

Temperamentem nazywamy całokształt dynamiki procesów psychicznych, uzależnionych od procesów pobudzenia i hamowania.

Charakter jest sumą cech decydujących o postępowaniu człowieka. Od charakteru zależy sposób odnoszenia się do ludzi i pracy, sposób myślenia, uczucia, sposób realizacji swych celów itp. Pilotowi przejawiającemu koleżeństwo, sumienność, obowiązkowość, wytrwałość, zdyscyplinowanie, odwagę i silną wolę, przypisujemy pozytywne cechy charakteru.

Cechy osobowości ustalające możliwość skutecznego działania, szybkiego uczenia się i dobrej pracy nazywamy zdolnościami. Warunkują one łatwość nabywania wiedzy i nawyków. Zespól powyższych cech osobowości kształtuje się w codziennej działalności pod wpływem otoczenia oraz pracy nad sobą.

Innym ważnym elementem jest postawa pilota w czasie lotu. Wyróżnia się pięć postaw pilota, które mają wpływ na podejmowane decyzje związane z lotem.

Są to:

1} postawa zarozumiała - przejawia się w zachowaniu typu "A co mi będziesz mówić - przepisy to głupota - ja wiem najlepiej";;

2) postawa impulsywna - to zachowanie typu "Zrobić coś i to od razu - bez oceny sytuacji i wyboru najlepszego wariantu";

3) postawa niefrasobliwa - przejawia się w myśleniu "Mnie to się nie zdarzy innym tak, mnie nigdy";

4) postawa nadmiernej pewności siebie - którą można wyrazić hasłem "Ja to zrobię bez problemu";

5) postawa rezygnacyjna - oznacza zachowanie typu "Czy to aby da się zrobić?" Nawet przy powodzeniu w działaniu pilot taki rozumuje: "No - udało się", a podczas niepowodzenia ocenia dane działanie w stylu "No trudno - nie udało się".

Nie popadając w skrajność, pilot powinien w swoim działaniu, w zależności od tego jak ocenia swoją postawę, stosować tez zasady zachowania, które będą neutralizować posiadane skłonności, l tak dla postawy zarozumiałej należy w swoim działaniu dopuścić myślenie typu "Wykonam to zgodnie z przepisami" lub "Przepisy mają zwykle rację". Przy skłonnościach do działania impulsywnego refleksja musi zawierać stwierdzenie "Poczekaj, nie tak szybko. Pomyśl najpierw". Dla postawy niefrasobliwej - antidotum będzie brzmiało "To się i mnie może zdarzyć". Przy nadmiernej pewności siebie czynnikiem zmniejszającym tą pewność będzie powiedzenie sobie "Podejmowanie takiego ryzyka - to przecież głupota". Za to przy zbyt dużym wahaniu - pomoże w działaniu świadomość wyrażona stwierdzeniem "Przecież nie jestem bezradny", "Przecież to można zrobić jeszcze inaczej".

Kolejnym istotnym czynnikiem jest samoocena pilota oraz świadomość z faktu, iż zmęczenie obniża możliwości pilota wraz z upływem czasu czynności lotniczych. Najniebezpieczniejszym momentem jest lądowanie po długotrwałym locie ponieważ zmęczenie ogranicza możliwości pilota a obciążenie sytuacją jest znaczne.

"Higiena lotnicza " instr. pil. mgr Janusz Czubkowski