Article Index

Poznańskie początki lotnictwa w Polsce

W naszym poprzednim historycznym artykule przybliżyliśmy historię Aeroklubu Polskiego. Teraz pragniemy ukazać Państwu jak wielkie znaczenie w jego tworzeniu miał Aeroklub Poznański, w którym w najbliższy weekend odbędą się główne uroczystości związane z 90-leciem Aeroklubu.
Historia portu lotniczego w Ławicy

Nocą z 5 na 6 stycznia 1919 roku grupa kilkuset Powstańców Wielkopolskich zaatakowała lotnisko wojskowe w Ławicy. Wówczas miejscowość Ławica, w której zlokalizowane było lotnisko, oddalona była kilka kilometrów od Poznania.

Zimną styczniową nocą, pierwsza rusza kawaleria – do znajdujących się na Ławicy Niemców podjeżdża dwóch emisariuszy z propozycją poddania się. Po kilkuminutowej rozmowie oferta zostaje odrzucona. Emisariusze wracają i kilka minut później następuje atak Powstańców Wielkopolskich. Rozpoczyna się trwająca zaledwie kilkadziesiąt minut bitwa. Po oddaniu przez polskie wojska strzałów armatnich, zajmujący koszary i lotnisko Niemcy poddają się.

Zdobycie portu lotniczego w Ławicy był początkiem polskiego lotnictwa. Ławica była wówczas nie tylko największym i najlepiej przygotowanym na świecie lotniskiem z pasem startowym, wieżą meteorologiczną i nawigacyjną. Stacjonowało tutaj blisko 30 samolotów, wśród nich 50 Fokker D.VII i Albatros B.II (niemiecki dwupłatowy samolot wielozadaniowy - szkolny, łącznikowy i rozpoznawczy skonstruowany w 1914 roku w niemieckiej wytwórni lotniczej Albatros Werke AG w Berlinie. Powstańcy zdobyli również halle Zeppelina na Naramowicach. Tam znajdowały się części i silniki do blisko 300 samolotów, które w późniejszym okresie produkowane były w powstałych na terenie lotniska w Ławicy zakładach produkcyjnych. Hala Zeppelina została w całości zniszczona przez Rosjan pociskami artyleryjskimi. Dzieła zniszczenia dopełnili po wojnie szabrownicy, którzy wykorzystali drewno na opał. Częściami aluminiowymi i stalowym „zaopiekował” się Cegielski, a tramwajarze użyli ich jako słupy trakcyjne (m. in. przy Alei Wielkopolskiej).

W polskie ręce trafił sprzęt wartości 200 milionów marek niemieckich, będący największym łupem wojennym w dziejach polskiego oręża. Jedną z pierwszych akcji powstańczego lotnictwa był przeprowadzony kilka dni później nalot na lotnisko we Frankfurcie nad Odrą.



Gdyby nie odważny czyn Powstańców Wielkopolskich, poznańskie lotnisko nie zostałoby przejęte przez Polaków, a być może i losy Powstania Wielkopolskiego potoczyły by się innym torem.

Od 7 stycznia 1919 roku rozpoczęto tworzenie struktur organizacyjnych stacji lotniczej, której komendantem mianowano sierżanta-pilota Wiktora Pniewskiego. Powstały cztery kompanie: lotnicza – pod dowództwem Wiktora Pniewskiego, warsztatowa – pod dowództwem sierż. Franciszka Gruszkiewicza, wartownicza – pod dowództwem sierż. Józefa Szyftera. Zdobyty sprzęt posłużył nie tylko formowaniu lotnictwa w regionie, ale także został przesłany do Warszawy i Krakowa, kilka zaś maszyn (kompletnie wyremontowanych) przekazano obrońcom Lwowa.

W pierwszej fazie budowania sił lotniczych (lata 1919-1920) utworzono w Poznaniu cztery eskadry wchodzące w skład Pierwszej Wielkopolskiej Grupy Lotniczej przy Dowództwie Frontu Wielkopolskiego oraz jedną eskadrę niszczycielską (bombową). Eskadry brały czynny udział w walkach na wschodzie – początkowo przeciwko powstaniu ukraińskiemu, a następnie przeciwko wojskom bolszewickim na terenie Rosji. W maju 1919 roku powstały pierwsze jednostki wojsk aeronautycznych (balonowych). Zorganizowano na Ławicy Oficerską Szkołę Aeronautyczną, kierowaną przez mjr Feliksa Bołsunowskiego (oficjalne otwarcie nastąpiło 21 maja 1919 roku). Powstały trzy kompanie balonowe, przekształcone w I Grupę Aeronautyczną dowodzoną przez kpt. pil. bal. Jana Wolszlegiera. Podstawę wyposażenia stanowiła zdobycz z Hali Zeppelina. W dniu 23 lipca 1919 roku wystartował pierwszy polski wojskowy balon obserwacyjny.

21maja 1921 roku z lotniska w Poznaniu wystartował pierwszy w odrodzonej Polsce samolot pocztowy. W ciągu kilku tygodni uruchomiono także linię pasażerską na trasie Poznań – Gdańsk – Poznań. Obsługą połączeń zajęła się powołana w Poznaniu firma Aero-Targ. W kolejnych miesiącach rozbudowywano siatkę połączeń lotniczych. W 1925 roku z Poznania samoloty latały już do Bydgoszczy, Łodzi i Katowic. Stolica Wielkopolski była wówczas najważniejszym punktem na lotniczej mapie kraju. Na swoim znaczeniu zaczęła tracić w połowie lat 30-tych. Po drugiej wojnie światowej Poznań stał się na rzecz Warszawy, tylko lokalnym portem lotniczym.

Na początku lat dwudziestych Poznań był jednak centrum lotniczym. Port lotniczy w Ławicy był kompleksem, w którego skład wchodziły struktury komercyjne, wojskowe, a przede wszystkim aeroklubowe. W 1923 roku w miejsce Aeroklubu Polskiego w Poznaniu powołano Związek Lotników Polskich”, który to w 1923 roku zorganizował pierwszy w Polsce konkurs szybowców. Zwycięzcą został Tadeusz Karpiński, który na szybowcu Akar wykonał najdłuższy lot trwający 3 minuty i 6 sekund. Pięć lat później w Poznaniu powstał Aeroklub Akademicki zrzeszający studentów poznańskich uczelni wyższych. To właśnie w tym związku lotniczym powstaje eskadra kobieca. Instruktorami zostają również inne kobiety. Jest wśród nich Hanna Grzybkowska – pierwsza wyszkolona w Aeroklubie Akademickim pilotka, która w krótkim czasie zostaje szkoleniowcem. Hangary Aeroklubów znajdowały się wówczas na terenie lotniska w Ławicy. Tak było do lat 40-tych.

Na Ławicy w dniu 11 sierpnia 1923 roku powstaje wytwórnia aeroplanów „Samolot”, choć oficjalne jej uruchomienie odbyło się w pierwszym kwartale 1924 roku. Początkowo pracowało tu około 100 osób, ale po roku działalności zatrudnienie wzrosło do poziomu blisko 400 osób. Pierwszym samolotem zbudowanym w Poznaniu był wytwarzany na licencji francuskiej Henriot H28. W ciągu roku powstawało blisko 100 maszyn, których cena wynosiła 35 tys. złotych. W 1926 roku inżynier Piotr Tułacz skonstruował, w całości polski samolot SP-1. W połowie 1926 roku przeszedł pomyślnie wszystkie testy i ruszyła jego seryjna produkcja. W lutym 1927 roku na linii produkcyjnej pojawił się kolejny w całości polski samolot – Bartel, którego twórcą był inżynier Ryszard Bartel.

Historia Aeroklubowa i sukcesy polskich pilotów

Zdobycie lotniska w Ławicy było początkiem nie tylko polskiego lotnictwa wojskowego, ale przede wszystkim cywilnego. Już latem 1919 roku mieszkańcy Poznania mogli podziwiać samoloty i balony. Samoloty stacjonowały na lotnisku na Ławicy. Balony były przechowywane w hali Zeppelina na Winogradach.

Pierwszym Aeroklubem na ziemiach polskich stał się, założony w Poznaniu z inicjatywy czasopisma lotniczego „Polska Flota Napowietrzna" – Aeroklub Polski w Poznaniu. Inauguracja miała miejsce w dniu 1 września 1919 roku. Pierwszym prezesem (wybranym na zjeździe 30 października 1919 roku) został Prezydent miasta Poznania – Jarogniew Drwęski.

Na początku 1920 roku Aeroklub Polski w Poznaniu przyjęty został do Międzynarodowej Federacji Lotniczej (FAI) jako członek reprezentujący w niej polskie lotnictwo sportowe. W roku 1921 Aeroklub Polski w Poznaniu oraz powstały w połowie 1920 roku Aeroklub Polski w Warszawie wspólnie utworzyły ogólnopolską organizację sportu lotniczego pod nazwą Aeroklub Rzeczypospolitej Polskiej. Działalność Aeroklubu Polskiego w Poznaniu zakończyła się w roku 1923 z chwilą utworzenia w Polsce ogólnokrajowej organizacji Liga Obrony Powietrznej Państwa (LOPP).

Przed II wojną światową w Polsce działało kilka regionalnych i ogólnokrajowych stowarzyszeń lotniczych, takich jak na przykład: Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (1923-1939) i Liga Lotnicza (1946-1953). Nawiązano liczne kontakty zagraniczne, których efektem były pierwsze sukcesy międzynarodowe. W 1926 r. Bolesław Orliński wykonał przelot na trasie Warszawa – Tokio – Warszawa. Stanisław Skarżyński przelotem nad południowym Atlantykiem w 1933 r. ustanowił rekord świata. Ukoronowaniem owych sukcesów były w latach trzydziestych dwukrotne zwycięstwa Polaków w międzynarodowych zawodach samolotów turystycznych tzw. Challenge 1932: – Żwirki i Wigury i w 1934 – Bajana i Pokrzywki. Polscy piloci balonowi zwyciężali w zawodach o Puchar Gordona Bennetta w latach (1933, 1934, 1935 – zdobywając puchar na własność i w 1938).