Zakłady Mechaniczne Plage & Laśkiewicz
Plage & Laśkiewicz
ZMPl&L

W 1864 roku Albert Plage uruchomił w Lublinie Fabrykę Wyrobów Miedziowych. Początkowo produkowano produkty miedziane. W 1897 r. syn Alberta- Emil Plage odkupił warsztaty, zmieniając je w Fabrykę Budowy Maszyn i Kotłów. W roku 1899 zakłady zostały przeniesione do podlubelskiego folwarku Bronowice. Emil Plage rozwijał zakład, sprowadzając m.in. nowoczesne urządzenia i maszyny z Niemiec i Austrii. Zakłady zatrudniały wówczas ok. 50 robotników. W lutym 1899 r. Emil Plage zawiązał spółkę z inż. technologiem Teofilem Laśkiewiczem. Wtedy wytwórnia przyjęła ostateczną nazwę- Zakłady Mechaniczne Plage i Laśkiewicz.


Trudności z zakupami sprzętu wojskowego za granicą spowodowały, że już w 1919 r. zapadły w kraju decyzje o podjęciu własnej produkcji samolotów. Ustalono, że powinny powstać nie mniej niż dwie fabryki samolotów produkujące łącznie co najmniej 600 samolotów rocznie. Przyjęto wiele ofert na budowę fabryki. Wpłynęły propozycje zagraniczne: Airco (De Havilland), Handley-Page, konsorcjum firm francuskich, Ansaldo z Włoch, a także od firm krajowych: Lubomirski, Suszycki et Co., Wentzel w Ostrowie Wielkopolskim, Plage & Laśkiewicz w Lublinie. Ponieważ całe przedsięwzięcie miało na celu uniezależnienie się od zagranicy, zatem ofert zagranicznych nie brano pod uwagę. Spośród krajowych ofert wybrano propozycję Zakładów Mechanicznych E. Plagę & T. Laśkiewicz (ZM P&L) w Lublinie.


Zakłady Mechaniczne E. Plage & T. Laśkiewicz w Lublinie podjęły w 1920 r. produkcję samolotów. Zakłady mieściły się przy ul. Fabrycznej 26, koło lotniska. Dyrektorem naczelnym zakładów był Teofil Laśkiewicz, dyrektorem technicznym- inż. Witold Rumbowicz, kierownikiem biura technicznego został inż. Stanisław Cywiński. Zakłady zajmowały powierzchnię 14 ha. Na terenie zakładów wybudowano: budynek dyrekcji i biur konstrukcyjnych, stolarnię, ślusarnię, blacharnię, narzędziownię, warsztaty mechaniczne, tapicernię i lakiernię, śmiglarnię, dział montażu, hangary, magazyny, laboratorium i cellonownię. Obok stały budynki nielotniczych działów wytwórni: budowy kotłów, a później budowy karoserii samochodowych. W 1921 r. wytwórnia zatrudniała 500 pracowników.

W dniu 17.02.1920 r. lotnictwo wojskowe zawarło z zakładami umowę na dostawę 300 samolotów: myśliwskich Ansaldo A-1 ”Balilla” i liniowych Ansaldo A-300, w ciągu półtora roku. W dniu 15.06.1921 r. odbył się oblot pierwszego zbudowanego w Lublinie samolotu Ansaldo A-300, a 21.07.1921 r. podczas oblotu pierwszego samolotu Ansaldo ”Balilla”. Samoloty A-300 lubelskiej produkcji nosiły miano latających trumien, wydarzyło się bowiem na nich kilka wypadków urwania się skrzydeł, gdyż były cięższe i słabsze od skrzydeł egzemplarzy produkcji włoskiej.

We wrześniu 1920 r. Szef Lotnictwa zlecił Zakładom Mechanicznym Plage & Laśkiewicz wdrożenie do produkcji samolotu Brandenburg C-I, jednak w marcu 1923 r. pomysł ten został zarzucony. Niezależnie od produkcji licencyjnej zakłady miały obowiązek opracowywania własnych konstrukcji. W sierpniu 1921 r. inż. S. Cywiński opracował projekt samolotu wywiadowczego Arla-1, złożony następnie władzom wojskowym do zaopiniowania. W 1923 r. powstał projekt samolotu rozpoznawczego i szkolnego Arla-2, niestety nie zrealizowany. Również w 1923 r. inż. S. Cywiński zbudował w wytwórni dwa szybowce (Lublin-1 i Lublin-2), które wzięły udział w I Krajowym Konkursie Ślizgowców.

W kwietniu 1924 r. wytwórnia otrzymała od Departamentu Żeglugi Powietrznej MSWojsk zamówienie na produkcję licencyjną samolotów liniowych Potez XV, do pomocy przy uruchomieniu produkcji sprowadzono inżynierów francuskich. W połowie 1925 r. były gotowe pierwsze samoloty Potez XV, zbudowane w Lublinie. W tym czasie zmieniło się kierownictwo zakładu. Dyrektorem naczelnym krótko był Starnawski, po nim Piasecki, a następnie stanowisko to objął inż. Zygmunt Zakrzewski, kierownikiem biura konstrukcyjnego- inż. Jerzy Rudlicki.

W 1927 r. wytwórnia przystąpiła do produkcji licencyjnych rozpoznawczo-bombowych samolotów Potez XXV, których produkowała w latach 1928-1929 a następnie w 1932 r. W 1929 r. wytwórnia budowała na licencji holenderskiej samoloty Fokker F-VIIb/3m w wersji bombowej, a w 1930 r. w wersji pasażerskiej. Produkcja samolotów Potez umożliwiła wytwórni opanowanie konstrukcji kadłubów spawanych z rur stalowych, zaś produkcja samolotów Fokker- konstrukcji wolnonośnych płatów drewnianych, krytych sklejką. Wytwórnia, prócz produkcji, zajmowała się remontami samolotów Potez XV i Potez XXV.

Od 1927 r. wytwórnia rozpoczęła prace nad własnymi prototypami. Projektował je inż. J. Rudlicki z kilkunastoosobowym zespołem, w którego skład wchodzili: inżynierowie Marian Bartolewski, Jerzy Dąbrowski, Antoni Uszacki, Janusz Lange, Jerzy Teisseyre i inni.

Pierwszą konstrukcją własną wytwórni był samolot rozpoznawczo-bombowy Lublin R-VIII. Został on zbudowany w 1928 r. Wkrótce powstała jego wersja pasażerska Lublin R-IX. W 1930 r. wyprodukowano próbną serię samolotów Lublin R-VIII. Trzy z nich zostały przerobione w 1932 r. na wodnosamoloty. Na początku 1929 r. został oblatany prototyp samolotu łącznikowego Lublin R-X, zbudowany w 1931 r. w serii próbnej. Prototypy samolotów pasażerskich Lublin R-IX (1929 r.), Lublin R-XI (1930 r.) i ulepszonej wersji tego ostatniego Lublin R-XVI nie weszły do produkcji. Natomiast sanitarna wersja Lublin R-XVI, została zbudowana w latach 1933-1934 w liczbie 5 egz.

W roku 1929 r. ZMPl&L zaoferowały KMW dostawę budowanych z licencji holenderskich samolotów torpedowych Fokker T-IV. W kwietniu 1930 r. wytwórnia ZMPl&L złożyła propozycję (razem z Lublin R-VIII i Lublin R-XV na dostawę wodnosamolotów francuskich, których budowę na prawach licencyjnych można było by uruchomić w kraju: CAMS-37A3, CAMS-46ET2, CAMS-55HB, LeO H-18E2, LeO H-193, Villiers-26. Propozycja nie została przyjęta.

W 1931 r. powstał samolot sportowy Lublin R-XII, który nie znalazł zastosowania. W 1930 r. powstał samolot treningowy Lublin R-XIV, będący rozwinięciem Lublin R-X. Jego odmiana obserwacyjna Lublin R-XIII (1931 r.) - była największym sukcesem wytwórni. W latach 1932-1936 wyprodukowano 270 (wg [1]) samolotów R-XIII, w tym w wersji wodnej na pływakach. Ostatnią konstrukcją wytwórni był prototyp dwusilnikowego samolotu torpedowego Lublin R-XX (1935 r.).

W 1935 r. wytwórnia zatrudniała około 1100 pracowników, z czego 800- w dziale lotniczym. Od 1934r. dyrektorem naczelnym był płk. Józef Zajączkowski. Pod koniec 1935 r. Dowództwo Lotnictwa cofnęło zamówienie na 50 samolotów R-XIII F, część samolotów była na ukończeniu. Samoloty wyceniono po cenie złomu i wytwórnia ogłosiła upadłość. Wówczas wytwórnię upaństwowiono, a wznowienie zamówienia na samolot R-XIIIF pozwoliło na dalszą działalność bez długów i strat , pod nową nazwą Lubelska Wytwórnia Samolotów.