Centralne Warsztaty Lotnicze (CWL)
Centralne Zakłady Lotnicze (CZL)

W roku 1918 r. utworzono wojskowe warsztaty lotnicze. Mimo tego, ze były one warsztatami remontowymi, odegrały ważną rolę w rozwoju polskiego przemysłu lotniczego. Dnia 20.12.1918 r. otrzymały one nazwę Centralne Warsztaty Lotnicze (CWL). Mieściły się w Warszawie, na południowo-wschodnim skraju lotniska mokotowskiego. Organizatorem warsztatów był por. inż. Michał Tłuchowski. Trzon kadry CWL stanowili polscy fachowcy, wyszkoleni w armiach zaborczych oraz w niemieckich warsztatach lotniczych w Warszawie przy ul. Kolejowej (Reparatur Flugzeugabteilung (Refla)) i ul. Czerniakowskiej.

Centralne Warsztaty Lotnicze miały za zadanie  remont samolotów i silników. Remont częstokroć traktowany był bardzo szeroko, polegał nieraz na odbudowie niemal całego  samolotu z zachowanych szczątków. W latach 1919-1920 CWL remontowały samoloty poniemieckie oraz przeprowadziły montaż  zakupionych w W. Brytanii samolotów Bristol F.2B ”Fighter”. W 1919 r. wyremontowano 217 samolotów i 169 silników, a w 1920r.-  327 samolotów i 253 silniki. Jednocześnie w 1919 r. wyprodukowano 172 śmigła, a w 1920 r.- 374. W latach 1921-1922 warsztaty  remontowały samoloty produkcji francuskiej. Na przełomie 1923/1924 r. wyremontowano 10 samolotów De Havilland DH-9, które odsprzedano Łotwie. W  latach 1923-1927 początkowo remontowano i odbudowywano samoloty Breguet XIV, a następnie remontowano samoloty Potez XV, Potez  XXV i Potez XXVII oraz Breguet XIX. Remonty samolotów Breguet XIX zapoznały zakład z nitowaniem duralu, gdyż szkielet tego  samolotu był wykonany z duraluminium. CWL prowadziły również działalność konstrukcyjną.

W roku 1919 inż. K. Słowik zbudował samolot, który był kopią niemieckiego samolotu Hannover-Roland CL-II. Zastosowano na nim silnik większej mocy niż w CL-II. Samolot wykonał pierwszy lot 9.08.1919 r. Użycie zbyt słabych linek do usztywnienia płatów przyczyniło się do rozbicia prototypu podczas lotu pokazowego 23.08.1919 r. W 1920 r. rozpoczęto budowę prototypu samolotu liniowego WZ-VIII ”De-Że-Pe” konstrukcji inż. Władysława Zalewskiego, budowa nie została ukończona. Od 1922 r. z warsztatów korzystali studenci Sekcji Lotniczej Politechniki Warszawskiej, budując szybowiec SL-1 ”Akar”. W 1924 r. powstały szybowce SL-2 ”Czarny Kot” i SL-3. Później, wobec rozbieżności pomiędzy władzami lotniczymi, kierownictwem CWL a studentami, dalsza współpraca została przerwana.

W 1925 r. warsztaty przemianowano na Centralne Zakłady Lotnicze (CZL). W sierpniu 1926 r. został oblatany prototyp samolotu liniowego WZ-X, konstrukcji inż. W. Zalewskiego. Rozważano uruchomienie  jego produkcji, lecz wobec zakupienia dużej liczby samolotów Potez XXV i Breguet XIX, produkcji nie podjęto. Zalewski  opracował projekt ciężkiego bombowca WZ-IX ”Pteranodon”, projekt nie został zrealizowany. W CZL dokonano w latach 1925-1927 przeróbek samolotów Potez XV, Breguet XIV i Farman F-68 ”Goliath” na samoloty rolnicze.

W ramach popierania amatorskiej działalności konstrukcyjnej w CZL w latach 1925-1927 zbudowano dwa samoloty: D-1 ”Cykacz” i Skraba ST-3. W 1926 r. w CZL miała być rozpoczęta budowa samolotu sportowego Jerzego Dąbrowskiego, oznaczonego D-2. Niestety z braku funduszy samolot nie został zrealizowany. Działalność produkcyjną rozpoczęły CZL dopiero w połowie lat 1920-tych. Pierwszym samolotem produkowanym seryjnie był szkolny Hanriot H-28. W 1926 r. CZL przejęły od zlikwidowanej fabryki Francopol prawa licencyjne na samolot myśliwski Blériot SPAD S-61C1 wraz z oprzyrządowaniem produkcji i dwoma kadłubami w montażu. W 1927 r. wyprodukowano około 10 samolotów tego typu oraz przeprowadzono ich remonty. CZL, prócz remontów samolotów, przeprowadzały remonty silników wszystkich typów, używanych przez polskie lotnictwo wojskowe. Po utworzeniu w 1926 r. Polskich Zakładów Skody produkcję i remonty silników Lorraine-Dietrich CZL przekazały do Skody remonty silników.

15.03.1928 r. na bazie Centralnych Zakładów Lotniczych powołano wytwórnię płatowców o charakterze samodzielnego przedsiębiorstwa państwowego, pod nazwą Państwowe Zakłady Lotnicze.