Europejska Grupa Lotnicza

Stałe powiązanie sił powietrznych siedmiu państw członkowskich NATO przynosi wymierne efekty szkoleniowe. Stanowi także podstawę do tworzenia realnych możliwości współdziałania w działaniach operacyjnych...
Siły powietrzne Francji oraz Wielkiej Brytanii po raz pierwszy nawiązały współpracę podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku w ramach koalicji antyirackiej. Jednostki lotnicze tych krajów kontynuowały wspólne działania w czasie operacji ONZ w byłej Jugosławii, a następnie w Bośni i Hercegowinie. Francja i Wielka Brytania postanowiły wykorzystać wspólne doświadczenia bojowe swoich sił powietrznych – zaczęły poszukiwać stałego rozwiązania, które pozwoliłoby na zwiększenie interoperacyjności ich wojsk.

Od FBEA G do EAG
Na francusko-brytyjskim szczycie międzyrządowym, który odbył się 18 listopada 1994 roku w Chartres we Francji, wyrażono chęć utworzenia wspólnej jednostki wojskowej pod nazwą Franco-British European Air Group (FBEAG). Oficjalną deklarację o utworzeniu FBEAG ogłoszono na spotkaniu w Londynie 27 czerwca 1995 roku. Jeszcze we wrześniu tego samego roku odbyła się pierwsza odprawa grupy roboczej FBEAG, z udziałem m.in. zastępcy dyrektora grupy lotniczej (Deputy Director), szefa sztabu oraz zastępcy szefa sztabu jednostki, poświęcona sprawom organizacyjnym. W zorganizowanej 30 października 1995 roku uroczystości inaugurującej działalność FBEAG uczestniczyli prezydent Francji Jacques Chirac oraz premier Wielkiej Brytanii John Major.
W drugim roku funkcjonowania grupy lotniczej zacieśniono wzajemne relacje oraz wypracowano trwałe i zarazem elastyczne zasady funkcjonowania jednostki. Uzgodniono, że grupa nie będzie hermetyczną i jedynie bilateralną strukturą, ale organizacją otwartą, grupującą państwa chcące współpracować w gronie międzynarodowym i podnosić wartość bojową swoich jednostek lotniczych. Pierwszym państwem, które wyraziło wolę przystąpienia do projektu grupy lotniczej były Włochy. Na początku 1997 roku status państwa obserwatora uzyskały Niemcy, czynnie uczestniczące w przedsięwzięciach przygotowywanych i prowadzonych przez FBEAG. W listopadzie tego samego roku komitet kierujący grupy (Steering Group, SG) zaprosił do udziału w projekcie jako obserwatorów siły powietrzne Belgii, Holandii i Hiszpanii. Zaangażowanie innych państw europejskich w proces kształtowania jednostki oraz w przedsięwzięcia FBEAG wymusiło zmianę dotychczasowej nazwy – od 1 stycznia 1998 roku jednostka nosi miano Europejskiej Grupy Lotniczej (European Air Group – EAG). Siedzibę EAG wybudowano w High Wycombe w Wielkiej Brytanii. Otwarcia budynku dokonał brytyjski sekretarz obrony George Robertson 16 czerwca 1998 roku. 6 lipca 1998 roku na pierwszej sesji Steering Group przedstawiciele francuskiego i brytyjskiego rządu podpisali porozumienie – Inter-Governmental Agreement (IGA), stanowiące oficjalny dokument organizacyjny Europejskiej Grupy Lotniczej. We wrześniu tego samego roku do grupy zostały przyjęte siły powietrzne Włoch jako jej stały członek. Naturalną koleją rzeczy było przyjęcie pozostałych państw obserwatorów jako stałych i pełnoprawnych członków EAG.
W lipcu 1999 roku na posiedzeniu Steering Group w Rzymie przedstawiciele rządów Belgii, Niemiec, Holandii i Hiszpanii podpisali dodatkowy protokół do porozumienia IGA. Obecnie w skład EAG wchodzą przedstawiciele sił powietrznych siedmiu państw.


F-16 w krzesińskiej bazie - fot. Piotr Zdunek

Funkcjonowanie EAG

Misją Europejskiej Grupy Lotniczej jest wzmacnianie europejskiego systemu obrony oraz wspieranie europejskich członków Sojuszu Północnoatlantyckiego. W artykule 2 porozumienia IGA zapisano, że celem działania EAG jest zwiększanie możliwości operacyjnych sił powietrznych państw członkowskich w prowadzeniu operacji powietrznych mających na celu zabezpieczenie wspólnych interesów – osiągnięcie interoperacyjności wojsk. Zgodnie z założeniami cele EAG mają być osiągane w takich obszarach, jak: wspólne porozumienia, kooperacja członków, interoperacyjność jednostek, harmonizowanie wysiłków i przedsięwzięć oraz tworzenie wspólnych możliwości. Osiągnięciu tych celów mają sprzyjać: opracowywanie i wdrażanie wspólnych procedur działania, przygotowywanie i prowadzenie wspólnych ćwiczeń, treningów oraz szkoleń, opracowywanie koncepcji systemu dowodzenia siłami lotniczymi, komplementarność sprzętu, a także interoperacyjność jednostek bojowych.
Organy kierownicze EAG, podejmując ważne decyzje, kierują się stałymi zasadami funkcjonowania jednostki, takimi jak:
– wszystkie decyzje dotyczące funkcjonowania i rozwoju EAG, inne niż projekty przedsięwzięć ćwiczeń, treningów), są podejmowane jednogłośnie. W sprawach dotyczących projektów wewnętrznych EAG decyzje zapadają zwykłą większością głosów;
– EAG powinno utrzymywać stałą łączność z innymi międzynarodowymi organizacjami obronnymi i zapewniać właściwą wymianę informacji w celu uniknięcia dublowania przedsięwzięć.
Działalność EAG oparto na trzech poziomach kompetencyjnych:
– Steering Group (SG) – zapewnia kontrolę polityczno-wojskową, udziela wytycznych do funkcjonowania grupy lotniczej oraz koordynuje przedsięwzięcia i wymianę informacji między państwami członkowskimi. W skład tego ciała wchodzą dyrektor EAG oraz po trzech przedstawicieli każdego państwa członkowskiego grupy: szef sztabu sił powietrznych lub dowódca (będący jednocześnie przewodniczącym delegacji) oraz osoby reprezentujące ministra obrony i ministra spraw zagranicznych danego kraju. Dodatkowo w posiedzeniach SG biorą udział zastępca dyrektora EAG, szef sztabu EAG oraz przewodniczący Working Group (WG), ale nie mają oni prawa głosu. Zgodnie z przyjętą konwencją posiedzenia SG odbywają się raz w roku i każdorazowo organizuje je inne państwo członkowskie. Przewodniczącym spotkania zawsze jest dowódca/szef sztabu sił powietrznych państwa gospodarza konferencji;
– Working Group – wspiera działania SG poprzez bezpośrednią współpracę ze sztabem EAG oraz właściwymi instytucjami narodowymi, a także opracowywanie ogólnych założeń projektów i propozycji uzgodnionych przez SG. W myśl obowiązujących ustaleń WG tworzą delegacje narodowe, złożone maksymalnie z czterech osób. Nie narzucono sztywnej kompozycji delegacji, ale w dokumentach normatywnych EAG sugeruje się, żeby w jej skład wchodzili przedstawiciele dowództwa sił powietrznych, sztabu sił połączonych lub dowództwa operacyjnego oraz przedstawiciele ministerstwa obrony i ministerstwa spraw zagranicznych. W posiedzeniach WG uczestniczą także zastępca dyrektora oraz szef sztabu EAG, ale nie mają oni prawa głosu. Dodatkowo jednostka EAG wydziela sekretarza. Posiedzenia Working Group prowadzi przewodniczący (chairman) – oficer w stopniu pułkownika, wybierany na dwuletnią kadencję. Stanowisko to jest rotacyjne – zmiana przewodniczącego, wybieranego spośród poszczególnych państw członkowskich, odbywa się w październiku po zaakceptowaniu przez SG. Każda delegacja narodowa musi wyznaczyć swojego szefa (Head of Delegation), który jednocześnie będzie głównym punktem kontaktowym z ramienia narodowego – tzw. Point of Contact (POC). Sesje WG odbywają się co najmniej dwa razy do roku, przy czym na jednej z nich, organizowanej w listopadzie i prowadzonej w sztabie EAG, jest podsumowywana roczna działalność jednostki oraz są określane główne zamierzenia na następny rok. W trakcie posiedzeń WG, przebiegających według wcześniej uzgodnionej agendy, każdy uczestnik może zabierać głos, ale jedynie szefowie poszczególnych delegacji przedstawiają oficjalne stanowisko narodowe w kwestiach wymagających zajęcia takiego stanowiska. Wszystkie decyzje WG są podejmowane na zasadzie jednomyślności;
– stałe dowództwo i sztab Europejskiej Grupy Lotniczej – jest to niewielka, licząca jedynie 30 etatów jednostka organizacyjna z siedzibą w High Wycomb w Wielkiej Brytanii.

Struktura organizacyjna
Europejską Grupą Lotniczą kieruje dyrektor. Stanowisko to jest obsadzane w systemie rotacyjnym co dwa lata, po kolei przez każde państwo członkowskie. Obejmuje je oficer w stopniu dwu- bądź trzygwiazdkowego generała. Funkcja dyrektora EAG nie jest wpisana w stały etat jednostki – osoba pełniąca tę funkcję równocześnie pełni służbę na właściwym stanowisku służbowym w narodowym systemie dowodzenia siłami powietrznymi. Zazwyczaj stanowisko to zajmuje dowódca lub szef sztabu sił powietrznych określonego kraju.
Do głównych zadań dyrektora grupy należy wprowadzanie w życie decyzji Steering Group – wydawanie wytycznych i wskazówek podległemu personelowi EAG. Dyrektor odpowiada za tworzenie wspólnych procedur działania lotnictwa państw członkowskich – dba o prowadzenie studiów nad taktyką oraz techniką wykonywania zadań przez lotnictwo, za wdrażanie dokumentów normatywnych oraz opracowywanie planów i procedur wykorzystania potencjału lotniczego państw EAG. Koordynuje przedsięwzięcia i projekty prowadzone przez komórki organizacyjne dowództw narodowych oraz sztab EAG, zapewnia efektywne wykorzystanie potencjału ludzkiego skupionego w organizacjach lotniczych oraz zapobiega dublowaniu wysiłków w tym samym bądź podobnym obszarze problemowym. Ponadto ustala harmonogram i zakres cyklicznych ćwiczeń wojsk pk. „Volcanex”, organizowanych i prowadzonych przez EAG, mających na celu m.in. certyfikowanie jednostek lotniczych.
Stałym (etatowym) stanowiskiem w EAG jest stanowisko zastępcy dyrektora grupy. Zajmuje je oficer w stopniu jednogwiazdkowego generała. Podobnie jak stanowisko dyrektora jest ono rotacyjne – kadencja trwa dwa lata. W praktyce zastępca dyrektora EAG kieruje codzienną działalnością grupy. W imieniu dyrektora grupy sprawuje nadzór nad obradami Working Group, jednakże nie ma mandatu do głosowania. Właściwym koordynowaniem działalności i zarządzaniem pracą sztabu EAG zajmuje się szef sztabu. Podlega on bezpośrednio dyrektorowi i zastępcy grupy lotniczej. Na stanowisko to wyznacza się oficera w stopniu pułkownika. Podobnie jak pozostałe stanowiska kierownicze jest ono rotacyjne w systemie trzyletnim, na tych samych zasadach, co stanowiska dyrektora i zastępcy. Szef sztabu EAG zarządza projektami prowadzonymi przez poszczególne komórki organizacyjne, odpowiada za opracowanie i wdrażanie procedur operacyjnych, za stały przepływ i wymianę informacji między dowództwem EAG a narodowymi dowództwami sił powietrznych, wyznacza i koordynuje pracę reprezentantów grupy lotniczej uczestniczących w spotkaniach komitetów, grup roboczych i paneli międzynarodowych, zajmujących się problematyką funkcjonowania i wykonywania zadań przez jednostki sił powietrznych.
Trzonem Europejskiej Grupy Lotniczej jest sztab. W jego skład wchodzą trzy dyrektoriaty oraz sekcja administracyjna. W odróżnieniu od stanowisk ścisłego kierownictwa EAG pozycje sztabowe są uzgodnione i przypisane określonemu państwu oraz stopniowi wojskowemu. Pierwszy z dyrektoriatów – Project Definition, Research and Corporate Communication (PDR&CC) – tworzą dwie osoby. Komórka ta stanowi punkt kontaktowy z narodowymi komórkami struktury dowodzenia siłami powietrznymi, odpowiedzialnymi za programowanie i rozwój jednostek lotniczych. Opracowuje założenia do projektów grupy lotniczej, które w dalszej kolejności są rozwijane przez pozostałe sekcje sztabu EAG lub doraźnie powoływane grupy robocze.
Drugi dyrektoriat – Operations – składa się czterech wydziałów: Air Operations Ground (AOG), Air Operations Flying (AOF), Force Protection (FP) oraz Joint Personnel Recovery (JPR). Wydział AOG zajmuje się zagadnieniami wsparcia działań lotniczych przez systemy naziemne oraz procedurami bezpośredniej obsługi technicznej statków powietrznych. W wydziale pracuje trzech oficerów – kieruje nimi podpułkownik z sił powietrznych Niemiec. Wydział AOF, również złożony z trzech osób, odpowiada za poszukiwanie i opracowywanie rozwiązań dotyczących procedur i działań taktycznych lotnictwa. Wydział FP – pracuje w nim dwóch oficerów – zajmuje się analizowaniem oraz wypracowywaniem wspólnych procedur obrony i ochrony. Wydział JPR zajmuje się natomiast problematyką poszukiwania i ratownictwa lotniczego.
W trzecim dyrektoriacie – Combat Service Suport (CSS) – analizuje się rozwiązania oraz przygotowuje wspólne procedury logistycznego, a także łącznościowego wsparcia działań lotnictwa. Dyrektoriat składa się z dwóch wydziałów: Logistic oraz Communication and Information Systems (CIS).


Mig 29 - baza lotnicza w Krzesinach - fot. Mikołaj Mazurkiewicz

Przepływ informacji
Zadania European Air Group determinują sposób działalności dowództwa i sztabu jednostki.
Podstawowym elementem tej działalności jest terminowa i właściwa wymiana informacji między państwami członkowskimi EAG. Dlatego tak istotne jest wypracowanie właściwych procedur komunikacji zarówno wewnątrz jednostki, jak i z organizacjami/instytucjami zewnętrznymi (Internal Communication oraz External Communication). Opracowano i wdrożono EAG Corporate Communication Strategy – dokument, w którym opisano funkcje, zadania i zasady komunikowania się w ramach EAG. Za cele komunikacji wewnętrznej uznano: wymianę stanowisk narodowych dotyczących zobowiązań poszczególnych członków osiągających główny cel działalności EAG; dzielenie się wiedzą i informacjami o funkcjonowaniu jednostek lotniczych i większych organizacji lotniczych, a także opracowywanie koncepcji użycia potencjału sił powietrznych oraz polityki rozwoju.
Komunikacja wewnętrzna EAG obejmuje dwa kanały:
– relacje oficerów sztabu EAG oraz kadry bezpośrednio współpracującej w danej dziedzinie, wyznaczonej przez dowództwa narodowe;
– interakcje członków Working Group, przedstawicieli ministerstw obrony i spraw zagranicznych oraz dowództw sił powietrznych.
Do komunikowania się wykorzystywana jest łączność pomiędzy osobami funkcyjnymi dowództw narodowych a sztabem EAG, oparta głównie na Internecie oraz sieciach wewnętrznych.
Zwiększanie poziomu interoperacyjności jednostek lotniczych wszystkich państw członkow-skich EAG wymaga nie tylko rzetelnej wymiany informacji o przedsięwzięciach i programach prowadzonych przez narodowe dowództwa sił powietrznych, ale także bezpośredniego zaangażowania w proces koordynowania i uzgodnień przedstawicieli ministerstw obrony oraz innych agencji cywilnych, zajmujących się problematyką lotnictwa. Celem komunikacji zewnętrznej jest promowanie EAG oraz prezentowanie roli, jaką organizacja ta odgrywa w tworzeniu koncepcji przygotowania i wykorzystania jednostek lotniczych na arenie międzynarodowej. Stałe informowanie opinii publicznej oraz instytucji i organizacji sojuszniczych pozwala budować właściwy image jednostki, a także pozyskiwać nowych współpracowników.

Lotnicza jednostka ekspedycyjna – DMAW
European Air Group nie podlegają bezpośrednio żadne siły. Zagrożenia asymetryczne, które pojawiły się na początku tego stulecia, skłoniły jednak państwa członkowskie EAG do podjęcia działań w celu zapewnienia sił lotniczych zdolnych do użycia i reakcji w razie potrzeby. Postanowiono utworzyć wspólną jednostkę bojową. W latach 2004–2006 rozwinięto koncepcję lotniczej jednostki ekspedycyjnej – Deployable Multinational Air Wing (DMAW). Ma ona elastycznie i szybko reagować na zagrożenia i jednocześnie umożliwiać zwiększanie zdolności operacyjnych oraz poziomu interoperacyjności państw członkowskich EAG. Ogólne zasady tworzenia, organizowania i utrzymania skrzydła ekspedycyjnego opisano w porozumieniu technicznym (Technical Agreement). Istotą działania wspólnej jednostki ekspedycyjnej jest racjonalne wykorzystanie zasobów oraz w zależności od rodzaju misji dostosowanie
struktury do wymagań operacyjnych i zadań, które mają być wykonywane. DMAW może być utworzone w przypadku, gdy przynajmniej dwa państwa członkowskie EAG wydzielą swoje siły. W skład skrzydła mogą wchodzić siły i środki państw niezrzeszonych w EAG, ale uczestniczących we wspólnych działaniach koalicyjnych, takich jak np. ISAF. DMAW może być utworzone nie tylko w celu brania udziału w działaniach operacyjnych, ale także może na potrzeby ćwiczeń, w których uczestniczą państwa członkowskie EAG. W każdym przypadku należy określić zasady funkcjonowania i kooperacji sił, podpisując dodatkowe porozumienia wykonawcze (Implementing Agreement).
Projekt DMAW jest rozwijany w 25 podprojektach, obejmujących szczegółowe rozwiązania dotyczące zarówno operacyjnego użycia, jak i zabezpieczenia działań jednostki. Część rozwiązań, m.in. procedury organizowania i funkcjonowania mobilnej bazy lotniczej (Deployable Operating Base), zostały sprawdzone podczas ćwiczeń „Spring Flag/Volcanex 2006”.

Doświadczenia z działalności
Poszczególne wydziały EAG prowadzą działalność w celu osiągnięcia interoperacyjności jednostek lotniczych państw zrzeszonych w grupę. Podstawowymi dokumentami standaryzacyjnymi wprowadzonymi do wszystkich jednostek lotniczych państw członkowskich grupy są liczne instrukcje (Interoperability Handbook). Dotyczą one m.in. systemów łączności, wykorzystania transportu lotniczego, zabezpieczenia w materiały POL (petrols, oils and lubricants) oraz działań JPR. Opracowano wspólny podręcznik taktyki lotnictwa Fighting Edge oraz TTP (Tactics, Techniques and Procedures) dotyczące tzw. force protection. Wspólne porozumienia obejmują współdziałanie oraz wymianę doświadczeń dotyczących procesu szkolenia lotniczego – wypożyczania systemów AACMI oraz sił tankowania w powietrzu. Opracowano i wprowadzono stałe procedury operacyjne (SOPs) dla sił logistycznych i jednostek latających. Prowa-dzone są stałe prace studyjne nad taktyką, techniką i procedurami bojowego poszukiwania i ratownictwa (CSAR).
Oprócz tworzenia teoretycznych podstaw procesu integrowania jednostek lotniczych EAG organizuje wiele przedsięwzięć praktycznych, mających na celu zgranie zespołów ludzkich i zweryfikowanie wypracowanych wcześniej założeń oraz procedur. Grupa corocznie przeprowadza ćwiczenia jednostek lotniczych państw EAG pod kryptonimem „Volcanex”. Prowadzi liczne kursy i szkolenia dla specjalistów różnych dziedzin, np. z zakresu medycyny lotniczej. Zwiększaniu poziomu interoperacyjności jednostek lotniczych mają służyć coroczne sympozja, warsztaty robocze, kursy oraz szkolenia, np. kursy i szkolenia CSAR czy Flight Medicine. Stałymi partnerami EAG, uczestniczącymi w większości przedsięwzięć prowadzonych przez grupę, są USA, Norwegia oraz Szwecja. W proces szkoleniowy włączają się także inne kraje NATO – corocznie w kursach i ćwiczeniach CSAR biorą udział Czechy i Rumunia. Grupa współpracuje z innymi organizacjami międzynarodowymi NATO oraz UE – z ACO TLP we Floreness, dowództwem NAEW & CF oraz dowództwem EAC (European Airlift Centre). Prowadzi zaawansowane prace nad wypracowaniem TTPs w różnych obszarach działalności sił powietrznych. Rozwiązania opracowane i wdrożone przez EAG są wykorzystywane przez stałe struktury NATO, m.in. w kolejnych turach NRF (NRF 7/8 wykorzystywało SOP dla MNLC – Multinational Logistic Centre, NRF 11 zaimplementował rozwiązania Combined Joint CIS Coordination Centre).

Podsumowanie
Europejska Grupa Lotnicza jest przykładem kooperacji państw „starego” NATO w zakresie zwiększania zdolności bojowych jednostek lotniczych i interoperacyjności wojsk. Dotychczasowa działalność grupy oraz dokonania potwierdzają trafność takiej formy zwiększania efektywności i interoperacyjności jednostek lotniczych. EAG jest uznaną organizacją międzynarodową – jej opinie niejednokrotnie uwzględniają ciała decyzyjne NATO.
Stosunkowo niewielkim nakładem organizacyjno- osobowym udało się skoordynować proces szkolenia jednostek lotniczych siedmiu państw oraz wypracować standardy operacyjne zaadaptowane przez pozostałych członków NATO. Większość rozwiązań opracowanych przez sztab grupy lotniczej jest wdrażana w formie dokumentów standaryzacyjnych Sojuszu Północnoatlantyckiego (STANAG-ów). EAG przoduje w wielu dziedzinach aktywności lotniczej, nierozwijalnych przez inne organizacje NATO i UE, np. w dziedzinie JPR czy MEDEVAC. Grupa integruje jednostki lotnicze spoza kręgu EAG i NATO, buduje więzi sojusznicze i koalicyjne, a tym samym wzmacnia bezpieczeństwo europejskie. European Air Group może być pomostem dla państw NATO o krótkim stażu, opóźnionych w dziedzinie standaryzacji oraz działań taktycznych, takich jak np. Polska. Pozwala zwiększać zdolności bojowe jednostek lotniczych oraz osiągać takie standardy, jakie prezentują siły powietrzne państw EAG.

Robert K. Łukawski
„Przegląd Sił Powietrznych” (PSP 7/2009)