Siły Powietrzne w zwalczaniu zagrożeń terrorystycznych
Przeciwko aktom terroru, także terroru powietrznego, są podejmowane działania w ramach szeroko pojętego zwalczania. Zamachy z 11 września 2001 roku spowodowały, że grupy terrorystyczne nadal są zainteresowane statkami powietrznymi, jednak nie tyle w celu ich upro­wadzenia, ile użycia jako środka precyzyjnego rażenia.

W przeciwdziałaniu aktom terroryzmu lotniczego istotną rolę odgrywają podmioty posiadające siły i środki odpowiednio przygotowane do tej walki, prowadzące statutową działalność związa­ną z lotnictwem. Do takich podmiotów należą Siły Powietrzne. Mają one za zadnie także reagowanie na pozamilitarne źródła zagrożeń bezpieczeństwa, m.in. walkę z terroryzmem powietrznym, i to zarówno w ścisłym znaczeniu – reakcję i ściganie, jak i w szerszym – profilaktykę i prewencję.

Podstawowe działania Sił Powietrznych
Przeciwdziałanie terroryzmowi powietrznemu obejmuje multilateralną, wielokierunkową, powiązaną ze sobą zorganizowaną działalność. Jednym z jej elementów są działania Sił Powietrznych mające na w celu przeciwstawianie się aktom terrorystycznym w przestrzeni powietrznej z użyciem statków powietrznych. Wyróżniono trzy zasadnicze grupy przeciwdziałania: działania profilaktyczne, działania prewencyjne oraz działania w celu zwalczania zagrożenia terrorystycznego stworzonego przez środki latające.

Przez działania profilaktyczne należy rozumieć działania wyprzedzające, oparte na analizach zdarzeń, jakie mogą zaistnieć w przyszłości, a także dostosowane do nich procedury przeciw­działania w celu uzyskania właściwego i efektywnego stanu gotowości sił oraz środków do zwalczania aktów terroru powietrznego. Do działań profilaktycznych zalicza się tworzenie syste­mów zabezpieczeń i algorytmów działania oraz organizowanie ćwiczeń i treningów.

Prewencja jest definiowana jako działania bezpośrednio ukierunkowane na zagrożenie w celu osiągnięcia wzmożonej czujności oraz wyprzedzenia zachowań stwarzających ewentualne nie­bezpieczeństwo. Za typowe działania prewencyjne Sił Powietrznych uznaje się podwyższenie go­towości bojowej, wystawienie dodatkowych sił i środków oraz inne zachowania mające na celu zminimalizowanie zagrożenia.


fot. Jolanta Janczyk, Air Show Radom 2009

Działania zwalczające – ściganie i reakcja – są podejmowane w przypadku zaistnienia aktu terroru powietrznego w celu wyeliminowania zagrożenia. Do tego rodzaju działań zalicza się po­ścig w celu przechwycenia oraz zmuszenia obiektu powietrznego do zawrócenia lub lądowania na wskazanym lotnisku, a także najbardziej radykalną formę przeciwdziałania – zestrzelenie statku powietrznego będącego źródłem zagrożenia.

Zasadniczą formą walki lotnictwa wojskowego z terroryzmem powietrznym jest przeciwdzia­łanie zagrożeniom, jakie stwarzają obiekty powietrzne kwalifikowane według jednej z trzech kategorii Renegade.

Siły i środki lotnictwa wojskowego delegowane do walki z terroryzmem
Siły Powietrzne w walce z terroryzmem mogą korzystać ze wszystkich swoich komponentów oraz stosować różne formy i metody przeciwdziałania. W zapobieganiu zagrożeniom z po­wietrza mającym charakter terroryzmu powietrznego istotną rolę odgrywają wydzielone siły i środki, pełniące dyżury bojowe w Zintegrowanym Systemie Obrony Powietrznej NATO (NATO Integrated Air Defence System – NATI-NADS). Chodzi tu głównie o eskadry lotnicze, bazy lotnicze, Centrum Operacji Powietrznych, cztery ośrodki dowodzenia i naprowadzania (ODN) oraz jednostki wojsk radiotechnicznych, które bezpośrednio uczestniczą w systemie obrony powietrznej (zarówno NATO, jak i narodowym). W Polsce bezpośrednim organizatorem takiego systemu jest dowódca Sił Powietrznych.

{youtube}dwPEC8GlKfA{/youtube}

Wydzielone eskadry lotnicze utrzymują samoloty dyżurne w gotowości bojowej – zwanej QRA-I (Quick Reaction Alert-Intercept) – w celu strzeżenia granic powietrznych, ochrony przed atakiem z powietrza chronionych obszarów, a także udzielania pomocy załogom innych statków powietrznych, będących w niebezpieczeństwie podczas lotu.

Bazy lotnicze zabezpieczają logistycznie działalność eskadr lotniczych oraz wydzielają lotniska interwencyjne, na których mogą lądować statki powietrzne uprzednio przechwycone i zmuszone do lądowania przez dyżurne siły lotnictwa myśliwskiego.

Cztery ośrodki dowodzenia i naprowadzania są organami wykonawczymi, pełniącymi fukcje dowodzenia podczas działań ofensywnych i defensywnych w okresie pokoju, kryzysu i wojny. Wykonują zadania nadzorowania i kontrolowania przestrzeni powietrznej oraz kierują pra­cą aktywnych środków walki w przydzielonych strefach odpowiedzialności.

Wojska radiotechniczne, będące jednym z trzech głównych komponentów składowych Sił Powietrznych oraz elementem systemu rozpoznania radiolokacyjnego NATO, kontrolują prze­strzeń powietrzną nad Polską i w jej najbliższym otoczeniu. Ich zadaniem jest opracowanie oraz dostarczenie w czasie rzeczywistym informacji radiolokacyjnej niezbędnej do dowodzenia, wal­ki oraz szkolenia pozostałych komponentów Sił Powietrznych, a także radiolokacyjne zabezpie­czenie kontroli lotów oraz przelotów wykonywanych nad terytorium Polski. Centrum Operacji Powietrznych (COP) stanowi jednostkę nadrzędną. Nadzoruje cały system obrony powietrznej kraju oraz dowodzi operacyjnie podległymi jednostkami. W razie zaistnienia zagrożenia użyciem statku powietrznego do ataku terrorystycznego właśnie w COP są podejmowane decyzje (w tym decyzja ostateczna) co do postępowania ze statkiem powietrznym naruszającym polską przestrzeń powietrzną.

{youtube}MSXoJu-3fzM{/youtube}

Struktura organizacyjna polskich Sił Powietrznych nie ogranicza się do wymienionych kompo­nentów, obejmuje także inne oddziały i pododdziały. Jednostki te również mogą zostać użyte do przeciwdziałania aktom terroryzmu stosownie do zagrożenia i potrzeb, np. do usuwania skutków tych działań czy szeroko rozumianego zabezpieczenia, zwłaszcza podczas stanów nad­zwyczajnych (w polskim systemie prawnym mogą być one efektywnym elementem przeciwdzia­łania aktom terrorystycznym).

Misja Air Policing

Misje nadzoru przestrzeni powietrznej, zwane misjami Air Policing, obejmują szczególnego rodzaju zadania wykonywane przez samoloty myśliwskie w czasie pokoju i kryzysu, mające na celu zapewnienie nienaruszalności granic przestrzeni powietrznej oraz udzielenie pomocy załogom statków powietrznych znajdujących się w niebezpieczeństwie, a także przeciwdziałanie zagrożeniom stwarzanym przez obiekty powietrzne zakwalifikowane do kategorii Renegade.

Misje Air Policing są prowadzone kompleksowo. Nadzór nad przestrzenią powietrzną jest sprawowany systemowo – informacje o obiektach powietrznych pochodzą z wielu podsystemów. Uczestnicy misji działają zgodnie z ustalonymi wcześniej obowiązkami i przypisanymi im procedurami. Siły i środki uczestniczące w misji i zabezpieczające ją ściśle ze sobą współdziałają w celu zapewnienia skutecznej ochrony i obrony przed zagrożeniami powietrznymi.

Na podstawie analizy procesu wykonywania misji można wyszczególnić cztery zasadnicze systemy: wykrywania, oddziaływania, decyzyjno-nadzorczy i zabezpieczenia logistycznego. Wszelkie zadania wykonywane w ramach nadzorowania przestrzeni powietrznej mają swoją delegację w dokumentach normatywnych. Legitymizuje to wydawanie poleceń innym użyt­kownikom przestrzeni powietrznej oraz stosowanie środków przymusu, z użyciem uzbrojenia włącznie, w celu wymuszenia określonego zachowania i przestrzegania zasad bezpieczeństwa, ustanowionych przez prawo wewnętrzne i międzynarodowe oraz ogólnie przyjęte prawo zwy­czajowe.

Renegade po wyroku Trybunału Konstytucyjnego

Po licznych aktach terroryzmu powietrznego w formie porwań raczej nie zakładano użycia stat­ków powietrznych jako precyzyjnych środków ataku. Dopiero 11 września 2001 roku społeczność międzynarodowa boleśnie przekonała się o możliwości użycia środków transportu lotniczego ja­ko broni powodującej znaczne straty ekonomiczne, polityczne i ludzkie.

W związku z nowym zagrożeniem część państw podjęła próby ochrony przed atakami z powietrza, wprowadzając liczne legislacje i procedury. Polska, będąca aktywnym uczestnikiem wojny z międzynarodowym terroryzmem, przewidziała w swoim systemie prawnym możliwość przeciwdziałania tego rodzaju aktom terrorystycznym, ze zniszczeniem statku powietrznego zaliczonego do jednej z kategorii Renegade włącznie. Do podjęcia kontrakcji uprawnia art. 122a ustawy z 3 lipca 2002 roku Prawo lotnicze, po spełnieniu licznych warunków. Regulacje prawne uprawniające do zestrzelenia cywilnego statku powietrznego wywołały dyskusje na temat moralno-prawnego aspektu takiego działania. Ponieważ prezentowano odmienne poglądy, pierwszy prezes Sądu Powszechnego prof. dr hab. Lech Gardocki wniósł skargę do Trybunału Konstytucyjnego. Sąd ten zbadał ratio legis zaskarżonego przepisu Prawa lotniczego i po rozpatrzeniu sprawy ogłosił w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej wyrok. Wyrok ten jest ostateczny i zgodnie z zasadami podlega ogłoszeniu w dzienniku promulgacyjnym.

Trybunał Konstytucyjny jako najwyższy organ ochrony prawa w Polsce uznał niezgodność norm cytowanego Prawa lotniczego z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, przejawiającą się w swobodzie organów administracji publicznej w podejmowaniu decyzji o zniszczeniu cywilnego statku powietrznego. Wskazał na niekonstytucyjność zwłaszcza art. 122a ustawy z 3 lipca 2002 roku – na jego niezgodność z art. 2, art. 30, art. 31 ust. 3 i art. 38 ustawy zasadniczej. Trybunał nie dopatrzył się natomiast niezgodności regulacji z art. 26 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Analizując uzasadnienia poglądów przedstawianych w rozpatrywanej sprawie, nie sposób nie uznać zarówno argumentów za, jak i przeciw regulacji prawnej legitymizującej zestrzelenie samolotu spełniającego warunki Renegade. Mimo to Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej prawo użycia uzbrojenia wobec samolotu cywilnego. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego miało określone skutki w sferze prawnej oraz bezpieczeństwa. W związku z tym zarówno determinanty uznania niekonstytucyjności art. 122a Prawa lotniczego, jak i argumenty stron procesu powinny być uwzględnione podczas opracowywania nowych regulacji i procedur. Nie należy jednak odrzucić dotychczasowych osią­gnięć w tej dziedzinie.

Prace te powinny być podjęte niezwłocznie. Odkładanie ich nie zwiększy bezpieczeństwa transportu lotniczego przed nieprawną ingerencją, a może zwiększyć zagrożenie terrorystycz­ne. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego doprowadziło do sporu kompetencyjnego między Ministerstwem Obrony Narodowej a Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ze względu na dobro społeczeństwa oraz Sił Zbrojnych RP, w tym Sił Powietrznych, powinien on być jak najszybciej rozstrzygnięty. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że dopuszczenie do z­strzelenia niebezpiecznego statku powietrznego jest świadectwem porażki podmiotów statutowo powołanych do przeciwdziałania nieprawnej ingerencji, w tym szeroko rozumianej administracji.

W obecnym stanie prawnym polska przestrzeń powietrzna nie jest pozbawiona obrony, mimo uznania niekonstytucyjności zaskarżonego artykułu Prawa lotniczego. Przestrzeń powietrzna nadal jest monitorowana, utrzymywane są siły i środki zdolne do przeciwdziałania zagrożeniu, a zastosowanie najbardziej radykalnego środka prewencji jest możliwe na podstawie obowiązu­jących norm prawnych, w tym dotyczących stanu wyższej konieczności i obrony koniecznej, uregulowanych w art. 25 i 26 Kodeksu karnego. Nowe regulacje przeciwdziałające aktom terroryzmu lotniczego w postaci użycia statków powietrznych jako tzw. bomb paliwowych powinny opierać się także na zasadzie legityma tutela oraz normie stanów wyższej konieczności, z zachowaniem dualizmu władzy. W ten sposób uniknie się posądzeń o nadanie zbyt dużych uprawnień organom administracji państwowej oraz o samowolę wojska.

Legislacyjna delegacja przeciwdziałania zagrożeniom

Przeciwdziałanie zagrożeniom stwarzanym przez środki latające, zwłaszcza statki powietrzne z pasażerami na pokładzie, wiąże się z zastosowaniem różnych zalegalizowanych władczych form działania uprawnionych podmiotów, powołanych do ochrony demokratycznych racji stanu. Źródeł prawa odnoszących się do przeciwdziałania zagrożeniom z powietrza należy doszukiwać się zarówno w prawie międzynarodowym, jak i krajowym. Analizując uzasadnienia poglądów przedsta­wianych w rozpatrywanej sprawie, nie sposób nie uznać zarówno argumentów za, jak i prze­ciw regulacji prawnej legitymizującej zestrzelenie samolotu spełniającego warunki Renegade9. Mimo to Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej prawo użycia uzbrojenia wobec samolotu cywilnego. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego miało określone skutki w sferze prawnej10 oraz bezpieczeństwa. W związku z tym zarówno determinanty uznania niekonstytucyjności art. 122a Prawa lotniczego, jak i argumenty stron procesu powinny być uwzględnione podczas opracowywania nowych regulacji i procedur. Nie należy jednak odrzucić dotychczasowych osiągnięć w tej dziedzinie.

Prace te powinny być podjęte niezwłocznie. Odkładanie ich nie zwiększy bezpieczeństwa transportu lotniczego przed nieprawną ingerencją, a może zwiększyć zagrożenie terrorystycz­ne. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego doprowadziło do sporu kompetencyjnego między Ministerstwem Obrony Narodowej a Ministerstwem Spraw Wewnętrznych i Administracji. Ze względu na dobro społeczeństwa oraz Sił Zbrojnych RP, w tym Sił Powietrznych, powinien on być jak najszybciej rozstrzygnięty. Trybunał Konstytucyjny wskazał, że dopuszczenie do ze­strzelenia niebezpiecznego statku powietrznego jest świadectwem porażki podmiotów statu­towo powołanych do przeciwdziałania nieprawnej ingerencji, w tym szeroko rozumianej admi­nistracji.

W obecnym stanie prawnym polska przestrzeń powietrzna nie jest pozbawiona obrony, mimo uznania niekonstytucyjności zaskarżonego artykułu Prawa lotniczego. Przestrzeń powietrzna nadal jest monitorowana, utrzymywane są siły i środki zdolne do przeciwdziałania zagrożeniu, a zastosowanie najbardziej radykalnego środka prewencji jest możliwe na podstawie obowiązujących norm prawnych, w tym dotyczących stanu wyższej konieczności i obrony koniecznej, uregulowanych w art. 25 i 26 Kodeksu karnego. Nowe regulacje przeciwdziałające aktom terroryzmu lotniczego w postaci użycia statków powietrznych jako tzw. bomb paliwowych powinny opierać się także na zasadzie legityma tutela oraz normie stanów wyższej konieczności, z zachowaniem dualizmu władzy. W ten sposób uniknie się posądzeń o nadanie zbyt dużych uprawnień organom administracji państwowej oraz o samowolę wojska.

Legislacyjna delegacja przeciwdziałania zagrożeniom

Przeciwdziałanie zagrożeniom stwarzanym przez środki latające, zwłaszcza statki powietrzne z pasażerami na pokładzie, wiąże się z zastosowaniem różnych zalegalizowanych władczych form działania uprawnionych podmiotów, powołanych do ochrony demokratycznych racji stanu. Źródeł prawa odnoszących się do przeciwdziałania zagrożeniom z powietrza należy doszukiwać się zarówno w prawie międzynarodowym, jak i krajowym.


mł. chor. sztab. nawig. mgr Krzysztof Lewandowski
22 Ośrodek Dowodzenia i Naprowadzania

Przegląd Sił Powietrznych 10/2009