Plage i Laśkiewicz (Zakłady Mechaniczne E. Plage i T. Laśkiewicz)


Historia Zakładów Plage i Laśkiewicz, pierwszej polskiej wytwórni lotniczej, a w której na poczatku  budowano... kotły, aparaty gorzelniane, rondle i wanny... Kilkadziesiąt lat później, w tym samym miejscu budowano już samoloty.
Zakłady Plage i Laśkiewicz są pierwszą polską wytwórnią lotniczą. Ich rodowód sięga połowy XIX wieku. Początkowo były one jedynie warsztatem mechanicznym i budowy kotłów. W roku 1860, Albert Plage (1825-1910) otworzył w Lublinie przy ul. Bernardyńskiej warsztat, w którym wyrabiał z trzema czeladnikami aparaty gorzelniane, rondle i wanny... Kilkadziesiąt lat później, w tym samym miejscu jego potomek budował samoloty.

W 1899 r. Plage zatrudniał już 90 pracowników po tym jak jego syn, Emil odkupił od ojca fabrykę kotłów i przyjął do spółki inż. Teofila Laśkiewicza. Wtedy, już jako Zakłady Mechaniczne E. Plage i Laśkiewicz, przedsiębiorstwo odnotowało wzrost obrotów do 260000 rubli (1901). Miało to niewątpliwy wpływ na podniesienie jakości towarów. W nowych halach produkcyjnych wzniesionych na Bronowicach (1899-1902) r. znacznie zwiększona została produkcja. Plage dzięki zdolności w wyszukiwaniu najlepszych współpracowników, zebrał świetną kadrę menadżerską. Za sprawą Ludwika Rehne, przedstawiciela zakładów w Petersburgu , przedsiębiorstwo rozpoczęło szeroko zakrojoną akcję eksportową. Dzięki kooperacji z "Alfa Nobel" i " Westinghouse" wyprzedziło ono "Borman i Szwede" z Warszawy i "Fitzner i Gamper" z Sosnowca.

W 1913 r. sprzedaż wyniosła 450000 rubli, a produkcja przesunęła się z kotłów gorzelnianych na parowe kotły okrętowe. Zlecenia rządowe pozwoliły na dalszy rozwój zakładu. Niektórych zleceń na kadłuby dla pełnomorskich statków, czy zbiorniki nafty dla Bucharskiego Towarzystwa Kolei Żelaznych nie udało się zrealizować z powodu wybuchu I wojny światowej.

Dopiero 20 lat późnej, w roku 1920 roku rozpoczęto produkcję samolotów, jak się okazuje - pierwszych - w odrodzonej Polsce.

 

Lata dwudzieste to lata rodzącego się i rozwijającego na całym świecie przemysłu lotniczego. Pierwsze zamówienie w fabryce opiewa wówczas na produkcję 100 samolotów myśliwskich. Pierwsze samoloty z zakładów w Lublinie są gotowe dopiero w lipcu 1921. W połowie lat dwudziestych zmienia się kierownictwo zakładu, a kierownikiem biura konstrukcyjnego zostaje inż. Jerzy Rudlicki. Samoloty konstrukcji zakładów otrzymują nazwę Lublin i oznaczenie "R" z kolejnymi numerami.

Pierwszą konstrukcją zakładu jest jednosilnikowy dwupłatowy samolot liniowy Lublin R-VIII, oblatany w 1928 roku i wyprodukowany w liczbie 5 sztuk w latach 1928-30. Ostatnią - dwusilnikowy ciężki wodnosamolot torpedowy Lublin R-XX, oblatany w 1935, który nie wszedł do produkcji. Poza zbudowanymi konstrukcjami, biuro zakładów opracowało też kilka innych projektów, które nie zostały zrealizowane.

Tragicznym akcentem w dziejach zakładów było, w czasie II wojny światowej, zlokalizowanie na ich terenie rampy kolejowej, skąd transporty deportowanych Żydów trafiały do obozu zagłady na Majdanku. W pobliżu umieszczono także obóz przejściowy dla Żydów wysiedlonych z lubelskiego getta. 

Plage w czasie swojej działalności wspomagał Lubelskie Towarzystwo Dobroczynności oraz Polską Szkołę Handlową. Po jego śmierci Justyna Plage przekazała 3000 rubli na fundusz stypendialny dla ubogich uczniów Niższej Szkoły Handlowej w Lublinie.Zakłady Plage i Laśkiewicz upadły w momencie skupienia całości polskiego przemysłu lotniczego w rękach państwowych.

Śmierć Emila Plage nie przekreśliła dalszego istnienia Zakładów E. Plage i T. Laśkiewicz. Po wojnie przedsiębiorstwo podjęło się produkcji samolotów i karoserii do Fiatów, Studebakerów, Fordów i Hudsonów. Upadło za sprawą machinacji w MSW z 8 milionami długów w 1935 r. a na jego miejsce powołano Lubelską Wytwórnię Samolotów, powszechnie znaną ze swoich doskonałych konstrukcji. W szczytowym okresie przedsiębiorstwo zatrudniało ponad 1600 pracowników oraz posiadało własne lotnisko.

Zakłady Plage i Laśkiewicz zostały doprowadzone do upadłości, na skutek dążenia gen. Rayskiego, szefa Departamentu Aeronautyki Ministerstwa Spraw Wojskowych, do skupienia całości polskiego przemysłu lotniczego w rękach państwowych. Po dostarczeniu wojsku pierwszych 7 z zamówionych 50 samolotów Lublin R-XIIIF, ministerstwo, wykorzystując pretekst, pod koniec 1935 roku cofnęło zamówienie na pozostałe samoloty. Na skutek kłopotów finansowych wynikających z zerwania umowy, wytwórnia Plage i Laśkiewicz ogłosiła upadłość. 18 samolotów R-XIIIF będących w budowie zostało wycenionych po cenie złomu, po czym wytwórnia została znacjonalizowana, podejmując działalność pod nazwą Lubelska Wytwórnia Samolotów (LWS).

Emil Plage obok swych Zakładów prowadził także założoną w 1906 r. destylarnię wódek. W 1908 r. zastosował w niej nowy sposób wyrobu spirytusu - produkcję z melasy. Destylarnia istnieje do dziś – obecnie jako "Polmos" przy ul. Krochmalnej.

Plage zdecydowanie przysłużył się uprzemysłowieniu Lublina, zachęcając innych do otworzenia własnych przedsiębiorstw. Zakłady Plagego istnieją duchowo do dziś, np. WSK "Świdnik" został zlokalizowany pod Lublinem ze względu na pierwszą dużą polską fabrykę samolotową - E. Plage i T. Laśkiewicz; Daewoo Motor Polska (FS) - ze względu na dział karoserii Plagego i fabrykę General Motors. Budynki zakładów Plagego i Laśkiewicza zachowały się w w dobrym stanie przy ul. Wrońskiej.

 

Plage i Laśkiewicz wyprodukowały:

 

* 1921 r., 14 samolotów

 

* 1922 r., 22 samolotów

 

* 1923 r., 60 samolotów

 

* 1924 r. (do czasowego wstrzymania produkcji), 36 samolotów

Mimo nieudanego początku, zakłady zdobyły przy produkcji samolotów Ansaldo doświadczenie i z kolejnymi samolotami nie było już takich problemów. W 1924 zakłady otrzymały zamówienie na licencyjną produkcję francuskich samolotów liniowych Potez XV, których wyprodukowano 100 w latach 1925-26. Następnie, zakładom zlecono licencyjną produkcję samolotów liniowych Potez XXV, których wyprodukowano 150 w latach 1928-31 (oba typy były równolegle produkowane w zakładach PWS). W latach 1929-30 zakłady wyprodukowały na licencji Fokkera 11 samolotów pasażerskich Fokker F-VIIB/3m oraz dalsze 20 w samodzielnie rozwiniętej wersji bombowej.

W połowie lat 20. zmieniło się kierownictwo zakładu, a kierownikiem biura konstrukcyjnego został inż. Jerzy Rudlicki. Oprócz produkcji licencyjnej, wytwórnia wówczas zaczęła opracowywać własne konstrukcje pod kierunkiem inż. Rudlickiego. W skład zespołu konstrukcyjnego wchodził m.in. inż. Jerzy Dąbrowski. Samoloty konstrukcji zakładów Plage i Laśkiewicz otrzymywały nazwę Lublin i oznaczenie "R" z kolejnymi numerami.

Pierwszą własną konstrukcją był jednosilnikowy dwupłatowy samolot liniowy Lublin_R-VIII, oblatany w 1928 roku i wyprodukowany w ilości 5 sztuk w latach 1928-30, z których 3 były następnie przebudowane na wodnosamoloty i używane przez polskie lotnictwo morskie. W 1929 został oblatany prototyp samolotu pasażerskiego R-IX (oparty na konstrukcji R-VIII), a w 1930 roku samolotu pasażerskiego R-XI, jednakże nie zostały one zamówione przez linie lotnicze.

Kolejną konstrukcją był jednosilnikowy górnopłat Lublin R-X, oblatany w 1929 roku, który wygrał konkurs na samolot łącznikowy dla lotnictwa polskiego. Został zamówiony w ilości jedynie 7 sztuk, lecz na jego bazie inż. Rudlicki zaprojektował samolot szkolny R-XIV, którego wersja Lublin R-XIII stała się podstawowym samolotem obserwacyjnym lotnictwa polskiego w latach 1933-39. Lublin R-XIV zbudowany był w latach 1930-31 w ilości 15 sztuk, a Lublin R-XIII w latach 1932-1935 w ilości 223 sztuki (dalsze 50 sztuk już po upaństwowieniu wytwórni).

W 1930 został oblatany samolot sportowy Lublin R-XII, jednakże nie był udany i nie wszedł do produkcji. Kolejna konstrukcja samolotu pasażerskiego Lublin R-XVI z 1932 roku również nie została zakupiona przez polskie linie lotnicze, lecz w latach 1933-35 zbudowano 6 R-XVIb w wersji samolotów sanitarnych. Ostatnią konstrukcją zakładów był dwusilnikowy ciężki wodnosamolot torpedowy Lublin R-XX, oblatany w 1935, który też nie wszedł do produkcji. Poza zbudowanymi konstrukcjami, biuro zakładów opracowało też kilka innych projektów, które nie były realizowane.

Historię Zakładu przygotowano na podst. informacji z www.wikipedia.pl oraz książki Mariusza Wojciecha Majewskiego "Samoloty i Zakłady Lotnicze II Rzeczpospolitej", a także witryny www.republika.pl/awiacja