Historia przemysłu lotniczego w Polsce

Historia przemysłu lotniczego w naszym kraju posiada już blisko stuletnią tradycję. Przez cały czas dąży do zaznaczenia swojej silnej pozycji na rynku światowym. Jest to możliwe dzięki ciągle rosnącej sprzedaży samolotów. W tym dziale pragniemy przedstawić Państwu najbardziej znane zakłady przemysłu lotniczego zarówno w Polsce, jak i za granicą.

Plage Laskiewicz fot. aeroklub lubelski

Plage & Laskiewicz - fot. Aeroklub Lubelski

Z chwilą odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. wstępnie powołano lotnictwo wojskowe. Stało się jasne, że będzie to wymagało samolotów. Te, które otrzymało młode państwo były bezwartościowe. To co zostało, swoje „małe i duże pięć minut” miało na frontach nie tak dawno zakończonej I wojny światowej. W Polsce nie było zakładów, które nie tylko mogłyby produkować czy też remontować płatowce. Trzeba było je wiec kupić albo tworzyć rodzimy przemysł lotniczy. Pomocny okazały się kredyt wzięty we Francji.


Po przejęciu z niemieckich rąk stolicy i ich kapitulacji na Polu Mokotowskim utworzono Centralne Warsztaty Lotnicze. Miały one się zająć bieżącymi naprawami pozostawionymi przez okupanta samolotami. To właśnie na Lotnisku Mokotowskim powstały pierwsze zakłady przemysłu lotniczego w Polsce. Na przełomie 1919/20 r. w CWL rozpoczęto budowę prototypu dwumiejscowego samolotu liniowego. Była to polska konstrukcja inżyniera Władysława Zalewskiego. Maszyna została uszkodzona w czasie działań wojny w 1920 r. Po trzech latach wrócono do prac nad nowym prototypem. W 1926 r. został oblatany. Remontami i próbami „produkowania” samolotów zajmowała się nie tylko Warszawa. Podobną działalność przejawiały parki lotnicze w grodzie Kraka i Lwowie. Nie była to jednak produkcja masowa.


W państwach, które zwyciężyły w I wojnie światowej przemysł lotniczy miał już mniejsze lub większe korzenie. Dział w oparciu o zaplecze jakim był przemysł automobilowy. Miał wszak z nim wiele wspólnego. Na przykład gdy chodzi o budowę silników. Rzecz jasna takiego Polska wcześniej nie miała.
Ministerstwo Spraw Wojskowych zdawało sobie, że jeden kredyt wzięty u zwycięzców to za mało. Wzięło następne ale podjęło działania mające na celu uruchomieniu rodzimego przemysłu lotniczego. Z przedłożonych ofert wybrano tę pochodzącą od zakładów z Lublina. Plage & Laśkiewicz podjęły się produkowania na włoskiej licencji samolotów myśliwskich i wywiadowczych. Niestety, wypadki z ich udziałem doprowadziły, że szefostwo Departamentu Żeglugi Powietrznej zakazało produkcji. Motywowało to tym, że maszyny są zbyt niebezpieczne w użyciu.


Wstrzymanie produkcji nie było szczęśliwym rozwiązaniem. Rozbudowujące się właśnie polskie lotnictwo wojskowe potrzebowało maszyn. Teraz zostało ich pozbawione. Sytuację skomplikowało podpisanie umowy ze spółką akcyjną „Francopol” na dostawy samolotów wywiadowczo – bombowych. Przedstawiciele pobrali zaliczki i na tym skończyli swoje prace. 11 sierpnia 1923 r. powstała Wielkopolska Wytwórnia Samolotów „Samolot” . 27 listopada 1927 r. rozpoczęła prace Podlaska Wytwórnia Samolotów. Pierwsza z nich głównie się skupiła na samolotach szkolnych ( Hanriot ) a druga wytwarzała licencyjne również francuskie ( Potez ). Poznaniacy na chłonnym krajowym rynku przetrwali do 1930 r. 


Gdy w 1926 r. szefem Departamentu Lotnictwa został płk Rayski postawił na polski przemysł lotniczy. Polskie lotnictwo wojskowe winno dysponować sprzętem polskiej produkcji. Miało to plusy i minusy. Plus to zachęta dla krajowych producentów. Minus szukanie najlepszej konstrukcji. Co za tym idzie powstanie wielu prototypów. Na te rzecz jasna zostaną wydane pieniądze. Pieniądze, które mogłyby być zainwestowane w już sprawdzone konstrukcje. Te oblatane i spraktykowane zagranicą można byłoby przenieść do Polski. Wykorzystać przy konstrukcjach krajowych. Zatem zwiększyć produkcję w Polsce.
Rayski zamierzał oprzeć o dwie wytwórnie - zakłady. Były to Polskie Zakłady Skody zajmujące się produkowaniem silników i Polskie Zakłady Lotnicze zajmujące się wytwarzaniem samolotów. Nie można zapomnieć, że dalej produkowano sprzęt licencyjny.
Pozostające w cieniu Zakłady Plage & Laśkiewicz przypomniały o swoim istnieniu. W biurze konstrukcyjnym powstał projekt bombowca. Tylko, że ten nie doczekał się realizacji. Nie zaprzestał jeszcze działań „Samolot” wprowadzając do produkcji płatowce swojego konstruktora. Zaczęły powstawać dalsze zakłady silników i części zamiennych.

Plage i Laśkiewicz zdjęcia z 1931r. lublin-nieznany blogspot com

Plage i Laśkiewicz zdjęcia z 1931r. - fot. lublin-nieznany.blogspot.com


Z czasem w rozwijającym się polskim przemyśle lotniczym doszło do specjalizacji wśród producentów. Państwowe Zakłady Lotnicze podjęły się produkcji samolotów myśliwskich i liniowych, Plage & Laśkiewicz odpowiadał za samoloty towarzyszące i wodne ( morskie ), Podlaska Wytwórnia Samolotów zobowiązała się do maszyn komunikacyjnych i szkolnych. Do podobnej doszło u producentów silników. Polskie Zakłady Skody to miały być silniki o dużej mocy a powstałe w między czasie: Wytwórnia Silników AVIA – silniki średniej i małej mocy a Państwowe Zakłady Inżynierii – silniki małej mocy.
Znaczącą rolę na rynku krajowym i zagranicznym zaczęły odgrywać konstrukcje z PZL – Wytwórni Płatowców w Warszawie. Powstały one ze skomercjalizowania CWL. W miarę konkurencyjna dla nich stała się Podlaska Wytwórnia Samolotów. 


W marcu 1939 r. rozpoczęła pracę filia warszawskich zakładów z Okęcia. Była to wybudowana w Mielcu Wytwórnia Płatowców nr 2. Te cztery lata wcześniej przeniosły się w Warszawie z Mokotowa na Okęcie – Paluch. Przeprowadzka nastąpiła w czasie produkcji najsłynniejszego polskiego myśliwca znanego z obrony naszego nieba we wrześniu 1939 r. To właśnie w Centralnym Okręgu Przemysłowym gdzie działał Mielec wszedł do produkcji bombowiec, który mógł konkurować z podobnymi maszynami Luftwaffe. Nie zaprzestała produkcji Lubelska Wytwórnia Samolotów. Tu i tam wiele czasu poświęcano prototypom. Czasu nie żałowano na wprowadzenie zmian do już istniejących maszyn. Było to powodem opóźnień w wykorzystaniu co pewnych maszyn przez użytkownika.
Ze wspomnianymi zakładami współpracowały inne dostarczając niezbędne elementy na wyposażenie samolotów użytkowanych przez polskie lotnictwo wojskowe. Między innymi znajdował „Gerlach”, Polskie Zakłady Philips, Polskie Zakłady Optyczne czy Państwowa Wytwórnia Uzbrojenia.
Nie można zapomnieć, że istniała Wytwórnia Balonów i Spadochronów w Warszawą w Legionowie oraz Warsztaty Szybowcowe. Warsztaty Szybowcowe z Krakowa wytwarzały te dla Wojskowego Obozu Szybowcowego z Ustianowej. 


Konrad RYDOŁOWSKI

Polskie przedsiębiorstwa lotnicze



ZAKŁADY PRODUKUJĄCE MASZYNY LOTNICZE

          - ważniejsze produkcje: CWL WZ-X, CWL 18.01 "Orzeł Biały".

         - ważniejsze produkcje: Lublin R-X, Lublin R-XIII, Lublin R-XXI, LWS-2, LWS-3 "Mewa", RWD-14 "Czapla" (LWS "Czapla").

          - ważniejsze produkcje: Bartel BM-2, Bartel BM-4, Hanriot H-28s.

          - ważniejsze produkcje: PWS-10, PWS-19, PWS-26, PWS-33 "Wyżeł".

           - ważniejsze produkcje: RWD-5, RWD-8, RWD-10, RWD-13, RWD-14 "Czapla" (LWS "Czapla").

            - ważniejsze produkcje: PZL P-7, PLZ P-11, PZL-23 "Karaś", PZL-37 "Łoś".

            - ważniejsze produkcje:LWD Szpak, TS-8 "Bies",TS-11 "Iskra", M-15 "Belphegor", PZL M-20 "Mewa",PZL I-22 Iryda.

            - ważniejsze produkcje: PZL-104 "Wilga", PZL-106 "Kruk", PZL-130 "Orlik".

  • SZD (Szybowcowy Zakład Doświadczalny) (1948) - PZL-Bielsko (po 1990)

            - ważniejsze produkcje: SZD-30 "Pirat", SZD-36 "Cobra", SZD-42-2 Jantar 2B, SZD-45 "Ogar", SZD-50-3 Puchacz.

            - ważniejsze produkcje: PZL Mi-1, PZL W-3 "Sokół", PZL SW-4, PW-5 "Smyk", PW-6.

ZAKŁADY  PRODUKUJĄCE SILNIKI/POMOCNICZE

          - ważniejsze produkcje: zajmuje się głównie produkcją komponentów lotniczych i kompletnych jednostek napędowych.

         W maju  2006  zamontowano pierwszy silnik do F-16 wyprodukowany w  rzeszowskiej fabryce.

  • "Fasil" (1947-1950) - Wytwórnia Sprzetu Komunikacyjnego (1951-1969) - Kombinat "Delta-Hydral" (1970-1974) - Kombinat "PZL-Hydral" (1975-1993) - Kombinat "PZL-Hydral" SA (od grudnia 1993). Fabryka miesci się we Wrocławiu.

         - ważniejsze produkcje:pompy paliwowe, regulatory mieszanki powietrzno-paliwowej, pompy smarownicze i zawory, 

           hydrauliczne bloki sterujące, elektroniczne układy i systemy sterujące.
 

         - ważniejsze produkcje: zajmuje się produkcją tłokowych silników lotniczych w układzie gwiazdowym cylindrów: ASz-62 IR-16,

            ASz-62IR-M18, ASz62IR-M18/K9-BA, ASz62IR-M18/K9-BB AI-14 RA oraz wyroby (części, podzespoły, zespoły) do wyżej

            wymienionych silników lotniczych.